Cook Adaları

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Gezinti kısmına atla Arama kısmına atla
Cook Adaları
Cook Islands (İngilizce)
Kūki 'Āirani(Cook Adaları Maorice)
{{{arma_açıklaması}}}
Arma
Millî marşTe Atua Mou E
İngilizce: God is Truth
Türkçe: Tanrı gerçektir
Cook Adaları haritadaki konumu
Cook Adaları konumu
Başkent Avarua
En büyük Başkent
Resmî diller İngilizce, Cook Adaları Maorice
Etnik gruplar
%87,7 Māori, %5,8 yarı Māori, %6,5 diğer [1]
Hükûmet Monarşi
• Kraliçe
II. Elizabeth
• Genel Vali (Kraliçe Temsilcisi)

Sir Tom Marsters
• Başbakan
Henry Puna
Tarihçe  
• Yeni Zelanda'dan Bağımsızlığı
4 Ağustos 1965
• BM dış ilişkilerde bağımsız kabulü
1992
Yüzölçümü
• Toplam
242 km2 (93 sq mi) (206.)
Nüfus
• 2016 sayımı
17.434[2]
• Yoğunluk
42/km2 (108,8/sq mi) (124.)
GSYİH (SAGP) 2005 tahminî
• Toplam
183,2 milyon $ (not ranked)
• Kişi başına
9.100 $ (not ranked)
Para birimi Yeni Zelanda doları
Cook Adaları doları (NZD)
Zaman dilimi UTC-10
Trafik akışı sol
Telefon kodu 682
İnternet alan adı .ck

Cook Adaları (Cook Adaları Maorice: Kūki 'Āirani), Polinezya ada öbeği içerisinde, Büyük Okyanus'un güneyinde yer alan, kendi kendine yöneten, bağımsız bir ülke olan ancak Yeni Zelanda ile ilişkili devlet statüsünde olan Okyanusya ada ülkesi. Cook Adaları'nın başkenti Avarua'dır.

Ülke ismi[değiştir | kaynağı değiştir]

1770 yılında adaları keşfeden Britanyalı kaptan James Cook'un onuruna adalara Cook ismi verilmiştir.

Ülke 1994 yılında isim değişikliği yapılıp yapılmaması adına referandum düzenlemiş ve isim değişikliği yapılması fikri kabul edilmemişti. 2019 yılının başlarında ada ülkesinde isim değişikliği yeniden gündeme gelmiş, ülke isminin, Polinezya mirasını ve geleneğini yansıtacak ve Britanyalı kaşif ile bağlantısını silecek bir isim olması yönünde düşünceler dile getirilmiştir. 1994 yılında yapılan referandumda Avaiki Nui ismi gündeme gelmişti.[4][5]

Coğrafya[değiştir | kaynağı değiştir]

Pukapuka adası

Cook Adaları, Polinezya ada öbeği içerisinde, Büyük Okyanus'un güneyinde, serbest işbirliği içerisinde oldukları Yeni Zelanda'nın kuzeydoğusunda, Fransız Polinezyası ile Amerikan Samoası arasında yer almaktadır.

Adanın en yüksek noktasını 652 m ile Rarotonga adasının kuzeydoğu üzerinde bulunan Te Manga dağı oluşturmaktadır. Ada ülkesi olması sebebiyle kara sınırı bulunmayan ülkenin, toplamda 120 km sahil şeridi bulunmaktadır.

Cook Adaları volkanik hareketler sonucu oluşmuştur. Ada ülkesi toplam 15 ada ve 2 resiften oluşmakta olup, Büyük Okyanus'ta 2,200,000 km² bir alana dağılmış durumdadır. Adalar iki ana ada grubuna bölünmüş olup, bunlar Kuzey Cook Adaları ve Güney Cook Adaları'dır.

Ülkenin kuzey kesiminde bulunan adaları genellikle mercan adalarıdır. Bu adaların deniz seviyesine yakın bir rakımı bulunmakta olup, mercan resifleri nedeniyle ulaşımları zordur. Ülkenin volkanik adalar olan kalan adaları ise genellikle 600 m'ye kadar çıkan rakımları bulunmaktadır ve yeşil bitki örtüsü ile kaplıdır. Bu adalarda hindistan cevizi, ekmek ağacı ve pisang bulunmaktadır.

Ada grubu Ada Yüz ölçümü
km²
Nüfus Yoğunluk
Kuzey Penrhyn 10 226 22.6
Kuzey Rakahanga 4 80 20.0
Kuzey Manihiki 5 213 42.6
Kuzey Pukapuka 1 444 444.0
Kuzey Tema resifi (batmış) 0 0 -
Kuzey Nassau 1 78 78.0
Kuzey Suwarrow 0 0 0.0
Güney Palmerston 2 58 28.0
Güney Aitutaki 18 1,928 107.1
Güney Manuae 6 0 0.0
Güney Takutea 1 0 0.0
Güney Mitiaro 22 155 7.1
Güney Atiu 27 437 16.2
Güney Mauke 18 297 16.5
Güney Winslow resifi (batmış) 0 0 -
Güney Rarotonga 67 13,044 194.7
Güney Mangaia 52 499 9.6
Toplam Toplam 237 17,459 73.7

Nüfus[değiştir | kaynağı değiştir]

Cook Adaları genelinde son olarak 2016 yılında gerçekleştirilen resmî sayım sonuçlarına göre 17,434 nüfus tespit edilmiştir.[6] Bu güncel olarak son resmî sayım olup, adada resmî nüfus sayımları beş yılda bir yapılmaktadır. 2020 tahmini sayım sonuçlarına göre adada 8.574 kişi yaşamaktadır.[3] Ülke nüfusunun büyük çoğunluğu, ada ülkesinin en büyük adası da olan Rarotonga'da yaşamaktadır.

Nüfusun büyük çoğunluğu Yeni Zelanda'da yaşamaktadır. Yeni Zelanda'nın 2013 yılında yaptığı nüfus sayımında, 61839 kişi Cook Adaları kökenli olduklarını beyan etmiştir.[7]

Cook Adaları genel olarak orta yaş bir nüfusa sahip olup, 2020 tahmini verilerine göre nüfusun sadece %34,82'si 0-24 yaş aralığındadır. Ülkenin %13,37'si 65 yaş ve üzerindedir.[3]

0-14 yaş: %19.93 (erkek 901/kadın 808)
15-24 yaş: %14.89 (erkek 684/kadın 593)
25-54 yaş: %37.66 (erkek 1,595/kadın 1,634)
55-64 yaş: %14.15 (erkek 674/kadın 539)
65 yaş ve üzeri: %13.37 (erkek 555/kadın 591)

Şehirde yaşayanların oranı 2020 verilerine göre %75,5 olan ülkede nüfusun yıllık artış oranı 2020 tahmini verilerine göre -%2,59 düzeyindedir. Bu veri ile Cook Adaları, Lübnan'ın ardından dünya üzerinden yıllık düzeyde en çok nüfus kaybeden ülke konumundadır.[3]

Etnik gruplar[değiştir | kaynağı değiştir]

Ülke nüfusunun büyük çoğunluğunu Cook Adaları Maorileri oluşturmaktadır. Polinezya topluluklarından olan Cook Adaları Maorileri'nin nüfus içerisinde oranı %88 düzeyindedir. Bu oran içerisinde saf Cook Adaları Maorisi olanların oranı %81,1 iken, %6,7 kısmen Maori soyundan geldiklerini ifade etmektedir. Ada ülkesinde geri kalan %12'lik grup ise diğer etnik grupları temsil etmektedir.[3]

Din[değiştir | kaynağı değiştir]

Avrupalı misyonerler (1837)

Ada ülkesinde hakim olan din Hristiyan dinidir. Hristiyan inancına göre yaşayanların oranı %79,8 düzeyinde olup, bu oran içerisinde protestan mezhebine mensup hristiyanların oranı %62,8, katolik mezheplerine mensupların ise %17 seviyesindedir. Protestan mensupları da farklı görüşlere göre dağılım göstermektedir. Bu verilen %62,8 oranının %49,1'i Cook Adaları Hristiyan Kilisesi, %7,9'u Yedinci Gün Adventist Kilisesi, %3,7'si Tanrı'nın Meclisi, %2,1'i ise Apostolik Kilisesi mensubudur. Geriye kalan %4,4 Mormonluk, %8 diğer dine mensuptur.[3]

Dil[değiştir | kaynağı değiştir]

Ada ülkesinin iki resmî dili İngilizce ve Cook Adaları Maorice'dir. 2011 verilerine göre nüfusun %86,4'ü İngilizce konuştuğunu beyan ederken, %76,2'si Cook Adaları Maorice konuştuğunu belirtmektedir.[3]

Sosyal durum[değiştir | kaynağı değiştir]

Sağlık[değiştir | kaynağı değiştir]

Ada ülkesi genelinde temiz su ve tıbbi malzemeye ulaşım oranları yüksek düzeydedir. Ülkede nüfusun %99,9 gibi yüksek bir oranla neredeyse tamamı temiz su kaynaklarından yararlanabilmektedir. Nüfusun %97,5'i tam teçhizatlı sağlık hizmetlerinden yararlanabilmektedir. Okyanusya bölgesinde bulunan ülkelerde gözlemlenen obezite sorunu[8], Cook Adaları'nda da gözlemlenebilmektedir. Yetişkin nüfusun %55,9'u 2016 verilerine göre obezite sorunu yaşamaktadır. Cook Adaları bu oran ile bir diğer Okyanusya ülkesi Nauru'nun ardından ikinci sırada yer almaktadır.[9]

Ülke genelinde bakteriyel ishal ve sıtma en yaygın gözüken hastalıklardır.[3]

Eğitim[değiştir | kaynağı değiştir]

Ülke genelinde devlete bağlı ilk ve orta öğretim okullarında ücretsiz eğitim görülmektedir. Cook Adaları eğitim, Yeni Zelanda eğitim sistemi ile yakın bağları vardır ve beş ile on beş yaş arasındaki çocuklar için eğitim öğretime katılım zorunludur.

Tarihçe[değiştir | kaynağı değiştir]

Adanın yerleşim ile tanışmasının 9. yüzyıl olduğu tahmin edilmektedir. O yüzyılda günümüzde Fransız Polinezyası'na bağlı olan Sosyete Adaları'ndan ve Samoa'da bulunan Polinezyalı yerliler tarafından keşfedilerek yerleştikleri düşünülmektedir.

Avrupalıların ada ile ilk teması 1595 yılında İspanyol Alvaro de Mendaña de Neyra'nın adaların kuzeyindeki Pukapuka adasına çıkmasıyla olmuştur. Bu teması yine İspanyolların, 1606 yılında Portekizli kaptan Pedro Fernández de Quirós yönetiminde Rakahanga adasına çıkması izlemiştir. İlk olarak 1764 yılında Pukahaka adasını gözlemleyen Britanyalılar, adaya yerlilerin izin vermemesinden dolayı çıkamadıkları için Danger Island (Türkçe: Tehlikeli Ada) ismini vermişlerdir.

Britanyalı kaptan James Cook, 1770'li yıllarından başından 1770'li yılların sonuna kadar adaları birçok kez gözlemlemiş ve diğer adaları da keşfetmiştir.[10] Ancak Cook bu süreçte ada ada olan Rarotonga'yı hiç görmemiştir. HMS Bounty'nin kaptanı Teğmen William Bligh 1789 yılında Aitutaki adasına çıkmıştır. Bligh aynı zamanda adalara Ekmek ağacını getiren kişi olmuştur. Tüm takımadalara Cook Adaları ismini Alman-Baltık amiral Johann von Krusenstern, Cook onuruna yaptığı dünya keşif gezisinin ardından vermiştir. Adalar bu ismi ile ilk defa 19. yüzyılın başında bir Rus deniz haritasında ortaya çıkmıştır.[11]

19. yüzyılın başlarında adalara gelen ilk Avrupalı, Avustralyalı ve Yeni Zelandalı tüccarlar, sandal ağacı bulmak ve almak için yerli halk ile takas faaliyetlerinde bulunmuştur.

Cook Adaları ilhak töreni (1900)

1888 yılında Büyük Britanya, yakın süreçte Tahiti'yi ilhak eden Fransa tehdidi nedeniyle adaları koruma altına aldı. Cook Adaları, dünya üzerinden kadınların seçimlere katıldığı ilk yer olmuştur. Her ne kadar kadınların seçme hakkı Yeni Zelanda yasalarından üç gün sonra kararlaştırılsa da, Rarotonga'da düzenlenen ve kadınların katıldığı seçimler 14 Ekim 1893 tarihi ile Yeni Zelanda'dan önce olması nedeniyle, bu hakkı kullandıran ilk yer olmuştur.[12]

Cook Adaları 1900 yılında Birleşik Krallık tarafından ilhak edildi ve 1901 yılından itibaren de yönetimsel olarak Yeni Zelanda Kolonisi'ne bağlandı. Bu süreçte 6 Eylül 1900 tarihinde ada liderleri tarafından yetkililere sunulan bir dilekçede, Niue dahil adaların Britanya topraklarına bağlanması talep edilmiş ve bu yönde bir dilekçe sunulmuştur.[13] Ada yönetimi, Yeni Zelanda'nın atadığı ve adada yerleşik olarak bulunan komiser tarafından yürütülmekteydi. 1946 yılında adada ilk başlarda sadece danışma işlevi gören yerel konsey oluşturulmuştur. 1957 yılından itibaren seçimle üyelerini belirleyen yasama meclisi kurulmuş ve bu meclis zaman içerisinde anlam ve önem kazanmaya başlamıştır. 4 Ağustos 1965 tarihinde tam bağımsızlığını elde eden Cook Adaları, bağımsız bir meclis ve başbakan seçme haklarını elde etmiştir.[3] Bu adıma rağmen tüm ada halkı elde edilen Yeni Zelanda vatandaşı olma hakkını korumuş[14], ada ise ilişkili devlet statüsü ile Yeni Zelanda ile işbirliği içerisinde olan bir ülke olmuştur.

İdari yapılanma[değiştir | kaynağı değiştir]

Adanın idari yapılanmasında ada konseyleri, ilçe konseyleri ve köy komiteleri bulunmaktadır.

Rarotonga english version.png Rarotonga Island.jpg Rarotonga 67 km² 14.153 nüfus Ana ada, 15 ada içerisinde en büyüğü ve yoğunlaşmanın en çok olduğu ada
Aitutakitopo.png Aitutaki Aerial.jpg Aitutaki 19 km² 1.800 nüfus Nüfus olmayan Manuae mercanı da dahil
Mangaia english version.png Mangaia (Correct Orientation).JPG Mangaia 52 km² ~700 nüfus Cook Adaları'nın ikinci büyük adası
Atiumap.png Atiu Aerial.jpg Atiu 27 km² ~600 nüfus Nüfus olmayan Takutea adası dahil
Mauke map.jpg Mauke Aerial.jpg Mauke 20,3 km² ~650 nüfus
Mitiaro Island map.jpg Mitiaro Aerial.jpg Mitiaro 22,8 km² 230 nüfus
Manihiki.jpg Manihiki Aerial.jpg Manihiki 5,4 km² 515 nüfus
Penrhyn.png Penhryn atoll.jpg Penrhyn 10 km² 357 nüfus yerel ismi Tongareva
Rakahanga.jpg Rakahanga atoll.jpg Rakahanga 4,1 km² 141 nüfus
Pukapuka.png Pukapuka Atoll.jpg Pukapuka 4,3 km² ~600 nüfus Nassau (1,2 km²) ve Suwarrow (1,7 km²) dahil
Palmerston Island map.jpg Palmerston Atoll.jpg Palmerston 2 km² ~50 nüfus yerel ismi Pamati
Tüm sakinleri İngiliz William Marsters'in (1831–1899) soyundan gelmektedir.

Siyaset[değiştir | kaynağı değiştir]

Cook Adaları meclis binası

Cook Adaları'nın uluslararası statüsü özel bir niteliktedir. Cook Adaları bağımsız bir devlet konumunda olmasına rağmen Yeni Zelanda ile ilişkili devlet statüsündedir. Bu durum Cook Adaları tarafından kendi kaderini tayin etme hakkı olarak kabul edilmiş ve Birleşmiş Milletler genel meclisi tarafından da onaylanmıştır.

Cook Adaları kendi kendine yöneten, hukuken Yeni Zelanda'dan ayrı ve bağımsız bir ülkedir. Ada ülkesinin yasama ve yürütme organları Yeni Zelanda tarafından herhangi bir kısıtlamaya tabi değildir. Bunlarla birlikte Cook Adaları sakinlerinin tabii oldukları Cook Adaları vatandaşlığı bulunmamakta olup, tüm ada sakinleri Yeni Zelanda vatandaşı olarak sayılmaktadır. Ülkenin para birimi Yeni Zelanda doları ile bağlantılı olan Cook Adaları dolarıdır.

1973 yılında imzalanan bir anlaşma gereğince , Yeni Zelanda istişare mekanizması çerçevesinde adaların dış temsil ve güvenlik politikası görevlerini üstlenmiştir. Cook Adaları'nın, Yeni Zelanda ile yürüttüğü ilişki devlet statüsü, adanın yapacağı uluslararası antlaşmalara engel teşkil etmemektedir.

Cook Adaları, 1971 yılından bu yana Pasifik Adaları Forumu ile 1990 yılında kurulan Küçük Ada Ülkeleri İttifakı üyesidir. Cook Adaları, İngiliz Milletler Topluluğu'nun ortak üyelerinden olup, Birleşmiş Milletler'de bir üyeliği bulunmamaktadır.

Cook Adaları'nı bağımsız bir devlet olarak kabul ederek diplomatik ilişki kuran ülkeler ve bu ilişkiye başladıkları yıllar şu şekildedir:

  Cook Adaları ile diplomatik ilişki kuran devletler
  Cook Adaları ile konsolosluk düzeyinde ilişki kuran devletler
  Cook Adaları
Okyanusya
Avrupa
Asya
Amerika
Afrika

Ulaşım[değiştir | kaynağı değiştir]

Air Rarotonga uçağı

Ada ülkesinin uluslararası tek havalimanı Rarotonga adasında bulunan Rarotonga Uluslararası Havaalanı'dır. Başkent Avarua'nın üç kilometre dışında yer alan havaalanı ile Fransız Polinezyası adası Tahiti, Avustralya, Yeni Zelanda ve Amerika Birleşik Devletleri'ne uçuşlar düzenlenmektedir. Adadan uçuş imkânı imkânı sağlayan havayolları ve uçtukları varış noktaları şu şekildedir:

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ World fact book : Cook Islands
  2. ^ 2016 Sayım Sonuçları
  3. ^ a b c d e f g h i www.cia.gov
  4. ^ Cook Adaları yeni bir isim arıyor
  5. ^ Cook Adaları'nda 'isim değişikliği referandumu' düşüncesi
  6. ^ Cook Adaları 2016 sayım sonuçları
  7. ^ Yeni Zelanda'da, Cook Adaları kökenli kişilere dair bilgiler
  8. ^ Okyanusya'da obezite sorunu
  9. ^ cia.gov - Obezite oranı sıralaması
  10. ^ Thomas, Nicholas (2003). Cook : the extraordinary voyages of Captain James Cook, Walker & Company, Sayfa 310–311.
  11. ^ Cook Adaları tarihi hakkında bilgiler
  12. ^ Jad Adams: Women and the Vote. A World History. Oxford University Press, Oxford 2014, Sayfa 26.
  13. ^ Kenneth Roberts-Wray "Commonwealth and Colonial Law", London, Stevens, 1966. Sayfa 891
  14. ^ Yeni Zelanda vatandaşlığı hakkında bilgiler
  15. ^ http://www.airraro.com/en/our-destinations
  16. ^ Virgin Australia Adds Christchurch – Rarotonga Link airlineroute.net (englisch) Durum 26 Kasım 2015 itibarıyla, erişim 21 Nisan 2016.

Dış bağlantılar[değiştir | kaynağı değiştir]

Wikimedia Atlas'da Cook Adaları